Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır? Yüzde 50 Zam ve Sınır
Haftada 45 saati aşan çalışma fazla mesaidir: saat ücreti yüzde 50 artırılır. Hesap, yıllık 270 saat sınırı, işçi onayı, serbest zaman ve zamanaşımı.
Haftada 45 saati aşan çalışma Türk iş hukukunda “fazla çalışma” sayılır ve normal ücretten daha yüksek bir ücretle karşılanır. Günlük konuşmada fazla mesai denen bu kavramın hesabı 4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesi ile ona dayanan yönetmelikte belirlenmiştir. Bu yazıda hangi sürenin fazla mesai sayıldığı, ücretin nasıl hesaplandığı, yıllık sınır, işçi onayı ve zamanaşımı anlatılmaktadır.
Fazla Mesai Hangi Süreden Sonra Başlar?
Genel olarak haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir (md. 63). Bu süreyi aşan çalışmalar fazla çalışmadır (md. 41). Süre, tarafların anlaşmasıyla haftanın günlerine eşit olmayacak biçimde dağıtılabilir; ancak günlük çalışma on bir saati geçemez. Denkleştirme uygulanan işyerlerinde iki aylık dönemde haftalık ortalama 45 saati aşmayan çalışmalar fazla çalışma sayılmaz; toplu iş sözleşmesiyle bu dönem dört aya kadar uzatılabilir.
İş sözleşmesinde haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ama 45 saate kadar yapılan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma” adını alır (Yönetmelik md. 3). Örneğin haftada 40 saat çalışmak üzere anlaşılan işçinin 40–45 saat arasındaki çalışması bu gruba girer; 45 saatten sonrası fazla çalışmadır.
Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Fazla çalışmanın her saati için ödenecek ücret, normal çalışmanın saat başına düşen ücretinin yüzde elli artırılmasıyla bulunur; yani saatlik normal ücretin bir buçuk katıdır. Fazla sürelerle çalışmada artış yüzde yirmi beştir (md. 41, Yönetmelik md. 4). Hesap şu sırayla yapılır:
- Haftalık toplam çalışma süresinden normal süre çıkarılır; kalan fazla çalışma saatidir.
- Saatlik normal ücret, ücretin saat başına düşen miktarı olarak belirlenir.
- Fazla çalışma saati, saatlik ücretin 1,5 katıyla çarpılır; fazla sürelerle çalışma saati 1,25 katıyla çarpılır.
Örneğin haftada 50 saat çalışan ve haftalık süresi 45 saat olan işçinin her hafta beş saati fazla çalışma sayılır. Süreler hesaplanırken yarım saatten kısa kısımlar yarım saat, yarım saati aşan kısımlar bir saat olarak değerlendirilir (Yönetmelik md. 5). Parça başına ya da iş tutarına göre ücret alanlarda ve yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde hesap, Yönetmelik md. 4’teki özel yöntemlere göre yapılır.
Ücret Yerine Serbest Zaman Kullanılabilir mi?
İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Bunun için işverene yazılı başvuru gerekir. Fazla çalışmanın her saati karşılığında bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışmanın her saati karşılığında bir saat on beş dakika serbest zaman hak edilir. Bu süre altı ay içinde, iş günlerinde ve ücrette kesinti yapılmadan kullanılır; hafta tatili veya yıllık izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz (md. 41, Yönetmelik md. 6).
Yıllık Sınır ve İşçi Onayı
Bir işçinin fazla çalışma süresi yılda 270 saati geçemez; sınır işyerine değil, işçinin kişisine bağlıdır (Yönetmelik md. 5). Fazla çalışma yaptırmak için işçinin yazılı onayı gerekir. Onay iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç doğduğunda alınır ve özlük dosyasında saklanır. Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi, verdiği onayı otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir; bu kural 25 Ağustos 2017 tarihli değişiklikle eklenmiştir. Arıza, acele iş ve zorlayıcı sebepler gibi zorunlu nedenlerle veya olağanüstü hâllerde yapılan fazla çalışmada onay aranmaz (md. 42, Yönetmelik md. 9).
Bazı çalışanlara fazla çalışma hiç yaptırılamaz: 18 yaşını doldurmamış işçiler, hekim raporuyla sağlığı elvermediği belgelenenler, gebe, yeni doğum yapmış ve emziren işçiler ile kısmi süreli çalışanlar bu gruptadır. Gece çalışmasında ve sağlık nedeniyle günde en çok 7,5 saat çalışılabilen işlerde de fazla çalışma yapılamaz (Yönetmelik md. 7 ve 8).
İşverenin Belge ve Bordro Yükümlülüğü
İşveren, fazla çalışma yaptırdığı işçilerin bu saatlerini gösteren bir belge düzenler ve imzalı nüshayı özlük dosyasında saklar. Fazla çalışma ücreti normal ücretle birlikte ödenir ve ücret bordrosunda ayrıca gösterilir (Yönetmelik md. 10). Ulusal bayram, genel tatil ve hafta tatili çalışmalarının karşılığı ayrı kurallara bağlıdır; bu konu Resmî Tatilde Çalışma Ücreti yazımızda ele alınmıştır.
Zamanaşımı ve Dava Öncesi Süreç
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır (4857 md. 32; TBK md. 147/1). Fazla mesai alacağı için dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (7036 md. 3); arabuluculuğun nasıl işlediği arabuluculuk yazımızda anlatılmaktadır. İş ilişkisinin diğer konuları için İş Hukuku sayfasına, kullanılmayan yıllık izin ücretine ilişkin kurallar için Kullanılmayan Yıllık İzin Yanar mı? yazımıza bakılabilir.
Sık Sorulan Sorular
Fazla mesai ücreti yüzde kaç zamlı ödenir?
Fazla çalışmanın her saati için saatlik normal ücret yüzde elli artırılarak ödenir. Haftalık süresi 45 saatin altında olan işçinin 45 saate kadar yaptığı fazla sürelerle çalışmada artış yüzde yirmi beştir (4857 md. 41).
Bir yılda en fazla kaç saat fazla mesai yapılabilir?
Fazla çalışma süresinin toplamı bir işçi için yılda 270 saati aşamaz (4857 md. 41; Yönetmelik md. 5).
İşçi fazla mesaiyi reddedebilir mi?
Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir; verilen onay otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alınabilir. Zorunlu nedenlerle ve olağanüstü hâllerde yapılan çalışmada onay aranmaz (Yönetmelik md. 9).
Fazla mesai alacağı kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır (4857 md. 32). Dava açmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur (7036 md. 3).
Dayanak: 4857 sayılı İş Kanunu md. 32, 41, 42 ve 63; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 3; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 147; İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği (RG 06.04.2004, sayı 25425; md. 9 RG 25.08.2017, sayı 30165 ile değişik).
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Tepkiniz Nedir?